แปะก๊วย (Ginkgo biloba) กับ โสม (Ginseng, Panax ginseng) เป็นสมุนไพรสองตัวที่มักถูกพูดถึงคู่กันในหมวด “บำรุงสมอง” จนหลายคนคิดว่าใช้แทนกันได้ แต่จริง ๆ แล้ว เป็นพืชคนละวงศ์ ใช้คนละส่วน และสารสำคัญต่างกันโดยสิ้นเชิง แปะก๊วยในอาหารเสริมคือสารสกัดจาก ใบ ที่มีฟลาโวนอยด์และเทอร์พีนแลกโตน งานวิจัยส่วนใหญ่ศึกษาในผู้สูงอายุเรื่องการไหลเวียนเลือดและความจำ ส่วนโสมคือ ราก ที่มีจินเซนโนไซด์ งานวิจัยส่วนใหญ่ศึกษาเรื่องความล้าและการทำงานทางความคิดระยะสั้นในคนวัยทำงาน คำตอบสั้น ๆ คือ ทั้งสองตัวไม่ได้ช่วยเรื่องเดียวกัน และหลักฐานในคนสุขภาพดีของทั้งคู่ยังไม่หนักแน่น บทความนี้เทียบให้เห็นทีละประเด็น พร้อมข้อควรระวังเรื่องเลือดออกง่ายและการนอน
ที่พบบ่อยในงานวิจัย
ที่ไม่พบว่าลดภาวะสมองเสื่อม
(Kim 2013)
บล็อกนี้มีบทความ แปะก๊วยคืออะไร · โสมคืออะไร · พรมมิ vs แปะก๊วย · แปะก๊วย vs ซิติโคลีน แล้ว บทความนี้ตั้งใจตอบคำถามว่าแปะก๊วยกับโสมต่างกันอย่างไรโดยตรง · เรื่องแรกคือสองพืชนี้คืออะไร · เรื่องที่สองคือตารางเทียบ · เรื่องที่สามคืองานวิจัยแปะก๊วยในคน · เรื่องที่สี่คืองานวิจัยโสมในคน · เรื่องที่ห้าคือเลือกตัวไหน กินตอนไหน กินคู่กันได้ไหม · เรื่องสุดท้ายคือโทษและใครต้องระวัง
1 แปะก๊วยกับโสมคืออะไร ทำไมถูกจับคู่กัน
ทั้งสองตัวเป็นสมุนไพรที่ใช้ในเอเชียมานาน และถูกนำมาทำเป็นสารสกัดมาตรฐานในยุโรปและเกาหลี จึงมักวางขายในชั้นเดียวกัน แต่ที่มาต่างกันมาก
- แปะก๊วย: ต้นไม้ที่มีอายุทางวิวัฒนาการยาวนานมาก ส่วนที่ใช้ทำอาหารเสริมคือ ใบ สารสกัดมาตรฐาน (เช่น EGb 761) กำหนดให้มีฟลาโวนอยด์ไกลโคไซด์ราว 24% และเทอร์พีนแลกโตน (กิงโกไลด์ บิโลบาไลด์) ราว 6% เมล็ดแปะก๊วยที่ใส่ในขนมหวานเป็นคนละส่วนกับสารสกัดใบ และถ้ากินดิบหรือกินมากอาจมีพิษจากสารกิงโกท็อกซิน
- โสม: รากของพืชสกุล Panax ที่นิยมคือโสมเกาหลี (P. ginseng) และโสมอเมริกัน (P. quinquefolius) สารสำคัญคือ จินเซนโนไซด์ ซึ่งมีหลายสิบชนิด โสมแดงคือโสมที่นึ่งแล้วตากแห้ง ทำให้สัดส่วนจินเซนโนไซด์เปลี่ยนไป อ่านความต่างของสายพันธุ์ได้ที่ โสมเกาหลี vs โสมอเมริกัน
สิ่งที่ทำให้ถูกจับคู่กันคือทั้งสองตัวถูกขายในฐานะ “ช่วยเรื่องสมอง” แต่ กลไกที่งานวิจัยเสนอและกลุ่มคนที่ถูกศึกษาแทบไม่ทับกัน
2 ตารางเทียบ: แปะก๊วย vs โสม
| ประเด็น | แปะก๊วย | โสม (Panax ginseng) |
|---|---|---|
| ส่วนที่ใช้ | ใบ (สารสกัดมาตรฐาน) | ราก (โสมขาว โสมแดง สารสกัด) |
| สารสำคัญ | ฟลาโวนอยด์ เทอร์พีนแลกโตน | จินเซนโนไซด์ |
| กลไกที่งานวิจัยสนใจ | การไหลเวียนเลือดขนาดเล็ก การจับตัวของเกล็ดเลือด ต้านอนุมูลอิสระ | การตอบสนองต่อความเครียด การใช้พลังงาน น้ำตาลในเลือด |
| กลุ่มที่ถูกศึกษาบ่อย | ผู้สูงอายุ ผู้ที่มีความจำถดถอย | คนวัยทำงาน ผู้ที่มีความล้า |
| ขนาดในงานวิจัย | 120–240 มก. สารสกัดต่อวัน | 200–400 มก. สารสกัด หรือ 1–2 ก. รากแห้งต่อวัน |
| ความรู้สึกหลังกิน | ส่วนใหญ่ไม่รู้สึกอะไรชัด | บางคนรู้สึกกระปรี้กระเปร่า บางคนนอนไม่หลับ |
| ข้อควรระวังเด่น | เลือดออกง่าย ยาต้านเลือดแข็งตัว ประวัติชัก | นอนไม่หลับ ความดัน ยาวาร์ฟาริน ยาเบาหวาน |
ข้อสังเกตคือ แปะก๊วยไม่ใช่สารกระตุ้น ส่วนโสมบางคนรู้สึกตื่นตัว ถ้าใครหวังว่ากินแปะก๊วยแล้วจะสดชื่นทันทีเหมือนกาแฟ มักผิดหวัง
3 งานวิจัยแปะก๊วยในคน: พบอะไรจริง
- งาน GEM (DeKosky และคณะ 2008): ผู้สูงอายุ 75 ปีขึ้นไป 3,069 คน กินสารสกัดใบแปะก๊วย 240 มก. ต่อวัน ติดตามเฉลี่ยราว 6 ปี ไม่พบว่าลดการเกิดภาวะสมองเสื่อม เมื่อเทียบกับยาหลอก
- Snitz และคณะ (2009): วิเคราะห์ข้อมูลกลุ่มเดียวกันต่อ ไม่พบว่าชะลอการถดถอยของความจำ สมาธิ หรือการใช้ภาษา
- คนหนุ่มสาวสุขภาพดี: งานระยะสั้นบางชิ้น เช่น Kennedy และคณะ (2002) ให้แปะก๊วยขนาดเดียวแล้ววัดผลในวันเดียว พบผลบางด้านของความจำและความเร็วในการตอบสนอง แต่เป็นงานกลุ่มเล็กและผลไม่สม่ำเสมอ
- หน่วยงานรัฐ: NCCIH ของสหรัฐฯ สรุปว่าไม่มีหลักฐานหนักแน่นว่าแปะก๊วยช่วยเรื่องความจำหรือป้องกันภาวะสมองเสื่อม
ข้อจำกัด: งานที่พบผลบวกมักใช้สารสกัดมาตรฐานยี่ห้อเดียว กลุ่มตัวอย่างเล็ก และระยะสั้น ส่วนงานขนาดใหญ่ระยะยาวไม่พบผล รายละเอียดอื่นของแปะก๊วยอ่านที่ แปะก๊วยคืออะไร
4 งานวิจัยโสมในคน: พบอะไรจริง
- ความล้า (Kim และคณะ 2013): ผู้ใหญ่ที่มีอาการเหนื่อยล้าเรื้อรังโดยไม่ทราบสาเหตุ 90 คน กินโสม 1 หรือ 2 กรัมต่อวัน 4 สัปดาห์ พบคะแนนความล้าลดลงมากกว่ากลุ่มยาหลอก
- สมาธิระหว่างทำงานใช้ความคิดต่อเนื่อง (Reay และคณะ 2005): ผู้ใหญ่สุขภาพดีกลุ่มเล็กกินโสมขนาดเดียว พบผลบางด้านของการทำงานทางความคิดและความรู้สึกเหนื่อยล้าทางใจระหว่างทำแบบทดสอบต่อเนื่อง
- Cochrane (Geng และคณะ 2010): ทบทวนงานโสมกับการทำงานทางความคิด สรุปว่ามีหลักฐานบางส่วนในบางด้าน แต่ยังไม่พอจะสรุปว่าช่วยได้จริง เพราะงานส่วนใหญ่เล็กและวิธีวัดต่างกัน
- เทียบหัวต่อหัว: งานของ Kennedy (2002) ที่ให้แปะก๊วย โสม และสูตรผสมในคนกลุ่มเดียวกัน พบว่าแต่ละตัวมีผลต่อแบบทดสอบคนละด้าน ซึ่งสนับสนุนว่า สองตัวนี้ไม่ได้ทำงานแบบเดียวกัน
ข้อจำกัด: สารสกัดโสมแต่ละยี่ห้อมีจินเซนโนไซด์ต่างกันมาก ผลจากงานหนึ่งจึงโอนไปใช้กับอีกผลิตภัณฑ์ตรง ๆ ไม่ได้
5 เลือกตัวไหน กินตอนไหน กินคู่กันได้ไหม
- ถ้าโจทย์คือความล้าช่วงกลางวัน: หลักฐานในคนของโสมมากกว่า แต่โสมอาจรบกวนการนอนในบางคน
- ถ้าโจทย์คือผู้สูงอายุกับความจำ: งานใหญ่ของแปะก๊วยไม่พบผลชัด สิ่งที่สำคัญกว่าคือให้แพทย์ตรวจหาสาเหตุที่แก้ไขได้ เช่น ขาดวิตามินบี 12 ไทรอยด์ การได้ยิน และการนอน
- แปะก๊วยกินตอนไหน: กินพร้อมอาหารได้ทุกมื้อ มักแบ่งเช้า–เย็นในงานวิจัย และต้องกินต่อเนื่องหลายสัปดาห์ รายละเอียดที่ แปะก๊วย กินตอนไหน
- โสมกินตอนไหน: นิยมกินเช้าหรือก่อนเที่ยง เลี่ยงช่วงเย็น และมักแนะนำให้กินเป็นรอบ เช่น 2–3 เดือนแล้วพัก รายละเอียดที่ โสม กินตอนไหน
- กินคู่กันได้ไหม: มีสูตรผสมที่ใช้ในงานวิจัยระยะสั้น แต่ ทั้งสองตัวอาจมีผลต่อการแข็งตัวของเลือด ผู้ที่กินยาต้านเลือดแข็งตัว ยาต้านเกล็ดเลือด หรือกำลังจะผ่าตัด ต้องปรึกษาแพทย์ก่อน
- รากฐานของสมาธิ: การนอน 7–9 ชั่วโมง การออกกำลังกาย และการพักสายตาเป็นระยะ ส่งผลต่อสมาธิมากกว่าสมุนไพรใด ๆ
6 โทษ ผลข้างเคียง และใครต้องระวัง
- แปะก๊วย: ที่พบคือปวดหัว ท้องไส้ปั่นป่วน ผื่น มีรายงานผู้ป่วยเลือดออกผิดปกติที่สัมพันธ์กับแปะก๊วย (Bent 2005) แม้งานทดลองควบคุมจะไม่พบชัดเจน จึงต้องระวังในผู้ที่กินยาวาร์ฟาริน แอสไพริน หรือยาต้านเกล็ดเลือด อ่านเพิ่มที่ โทษของแปะก๊วย
- ผู้ที่มีประวัติชัก: เมล็ดและสารปนเปื้อนบางชนิดของแปะก๊วยเกี่ยวข้องกับการชัก ควรปรึกษาแพทย์ก่อน
- โสม: นอนไม่หลับ ปวดหัว ใจสั่น ท้องเสีย ความดันเปลี่ยนในบางคน และอาจลดน้ำตาลในเลือดเมื่อกินร่วมกับยาเบาหวาน อ่านเพิ่มที่ โทษของโสม
- ก่อนผ่าตัดหรือทำฟัน: ทั้งสองตัวควรหยุดล่วงหน้าตามที่แพทย์แนะนำ
- หญิงตั้งครรภ์ ให้นมบุตร และเด็ก: ข้อมูลความปลอดภัยไม่พอ ไม่ควรใช้
- คาเฟอีน: ถ้าได้รับสมุนไพรเหล่านี้ผ่านกาแฟหรือชา ต้องนับคาเฟอีนรวมทั้งวันด้วย
สอบถามรายละเอียดสูตรได้ที่ LINE @blb.co.th หรือโทร 062-353-9895
7 คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
แปะก๊วย กับ โสม ต่างกันยังไง?
แปะก๊วยใช้สารสกัดจากใบ มีฟลาโวนอยด์และเทอร์พีนแลกโตน งานวิจัยส่วนใหญ่ศึกษาในผู้สูงอายุ ส่วนโสมใช้ราก มีจินเซนโนไซด์ งานวิจัยส่วนใหญ่ศึกษาเรื่องความล้าและการทำงานทางความคิดระยะสั้น เป็นคนละพืชและคนละกลไก
แปะก๊วย vs โสม ตัวไหนช่วยเรื่องสมาธิมากกว่า?
ยังสรุปไม่ได้ งานเทียบในคนกลุ่มเดียวกันพบว่าแต่ละตัวมีผลต่อแบบทดสอบคนละด้าน และเป็นงานระยะสั้นกลุ่มเล็ก ส่วนงานใหญ่ระยะยาวของแปะก๊วยในผู้สูงอายุไม่พบผลชัด
แปะก๊วยป้องกันอัลไซเมอร์ได้ไหม?
งาน GEM ในผู้สูงอายุกว่า 3,000 คนที่ติดตามราว 6 ปีไม่พบว่าลดการเกิดภาวะสมองเสื่อม และอาหารเสริมไม่สามารถกล่าวอ้างว่าป้องกันโรคได้ ความจำที่แย่ลงควรพบแพทย์
กินแปะก๊วยคู่กับโสมได้ไหม?
มีสูตรผสมที่ใช้ในงานวิจัยระยะสั้น แต่ทั้งสองตัวอาจมีผลต่อการแข็งตัวของเลือด ผู้ที่กินยาต้านเลือดแข็งตัว ยาต้านเกล็ดเลือด หรือกำลังจะผ่าตัด ต้องปรึกษาแพทย์ก่อน
แปะก๊วยกับโสม กินตอนไหนดี?
แปะก๊วยกินพร้อมอาหารได้ มักแบ่งเช้าและเย็น ส่วนโสมนิยมกินช่วงเช้าหรือก่อนเที่ยงและเลี่ยงช่วงเย็นเพราะอาจทำให้นอนไม่หลับ
โทษของแปะก๊วยและโสมมีอะไรบ้าง?
แปะก๊วยอาจทำให้ปวดหัว ท้องไส้ปั่นป่วน และต้องระวังเรื่องเลือดออกง่าย ส่วนโสมอาจทำให้นอนไม่หลับ ใจสั่น ความดันเปลี่ยน และมีผลร่วมกับยาเบาหวานหรือยาวาร์ฟาริน
เมล็ดแปะก๊วยในขนมหวาน เหมือนแปะก๊วยแคปซูลไหม?
ไม่เหมือน อาหารเสริมใช้สารสกัดจากใบ ส่วนเมล็ดเป็นคนละส่วนและมีสารกิงโกท็อกซิน ถ้ากินดิบหรือกินจำนวนมากอาจเป็นพิษ ควรกินเมล็ดที่ปรุงสุกในปริมาณพอดี
- ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา — ไม่มีผลในการป้องกัน บำบัด หรือรักษาโรค เป็นเพียงตัวช่วยดูแลสุขภาพ
- แปะก๊วยและโสมเป็นสมุนไพรในผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร ไม่ได้ป้องกันหรือรักษาภาวะสมองเสื่อม โรคอัลไซเมอร์ สมาธิสั้น อาการอ่อนเพลียเรื้อรัง หรือโรคใด ๆ และไม่ใช่ยา · งานวิจัยในคนของทั้งสองตัวส่วนใหญ่เป็นงานระยะสั้น กลุ่มตัวอย่างเล็ก และใช้สารสกัดมาตรฐานเฉพาะยี่ห้อ ผลจึงโอนไปใช้กับผลิตภัณฑ์อื่นตรง ๆ ไม่ได้
- แปะก๊วยไม่ใช่สิ่งที่ป้องกันภาวะสมองเสื่อม และไม่มีหลักฐานหนักแน่นว่าทำให้ความจำของคนสุขภาพดีดีขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ — งานวิจัยขนาดใหญ่ที่ติดตามหลายปีไม่พบว่าลดการเกิดภาวะสมองเสื่อม · ความจำที่แย่ลงเร็วผิดปกติต้องพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุ ไม่ใช่เรื่องที่หาแปะก๊วยมากินเองแล้วรอ
- ต้องบวกปริมาณสารตัวเดียวกันจากทุกผลิตภัณฑ์ที่กินอยู่ รวมทั้งวิตามินรวม นมผง และเครื่องดื่มเสริมสารอาหาร เพราะคนส่วนใหญ่ที่ได้รับเกินไม่ได้ตั้งใจ แต่เกิดจากการกินซ้อนโดยไม่รู้ตัว
- ผู้มีโรคประจำตัวหรือกินยาประจำ ควรปรึกษาแพทย์/เภสัชกรก่อนใช้ เพราะอาจมีปฏิกิริยาระหว่างกัน
- สตรีมีครรภ์และให้นมบุตร ควรปรึกษาแพทย์ก่อน
- ไม่ใช้แทนยาที่แพทย์สั่ง และห้ามหยุดยาเองในทุกกรณี
- เลือดกำเดาไหลไม่หยุด ช้ำเขียวง่ายผิดปกติ อาเจียนเป็นเลือด ถ่ายดำ ปวดหัวรุนแรงเฉียบพลัน อ่อนแรงครึ่งซีก พูดไม่ชัด หรือตามัวข้างเดียวทันที ในผู้ที่กินแปะก๊วย ต้องหยุดและไปโรงพยาบาลทันที · และผู้ที่มีประวัติชักหรือโรคลมชักไม่ควรใช้แปะก๊วยโดยไม่ปรึกษาแพทย์ · หลังกินโสม ถ้านอนไม่หลับต่อเนื่อง ใจสั่น ความดันสูงขึ้นชัด หรือปวดหัวรุนแรง ต้องหยุดและพบแพทย์ · ความจำแย่ลงเร็วในไม่กี่เดือน หลงทางในที่คุ้นเคย หรือบุคลิกเปลี่ยน ต้องพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุ ไม่ใช่เรื่องที่หาสมุนไพรมากินเองแล้วรอ
อ้างอิง
- DeKosky ST, Williamson JD, Fitzpatrick AL, et al. Ginkgo biloba for prevention of dementia: a randomized controlled trial. JAMA. 2008;300(19):2253-2262.
- Snitz BE, O’Meara ES, Carlson MC, et al. Ginkgo biloba for preventing cognitive decline in older adults: a randomized trial. JAMA. 2009;302(24):2663-2670.
- Kennedy DO, Scholey AB, Wesnes KA. Modulation of cognition and mood following administration of single doses of Ginkgo biloba, ginseng, and a ginkgo/ginseng combination to healthy young adults. Physiol Behav. 2002;75(5):739-751.
- Reay JL, Kennedy DO, Scholey AB. Single doses of Panax ginseng (G115) reduce blood glucose levels and improve cognitive performance during sustained mental activity. J Psychopharmacol. 2005;19(4):357-365.
- Geng J, Dong J, Ni H, et al. Ginseng for cognition. Cochrane Database Syst Rev. 2010;(12):CD007769.
- Kim HG, Cho JH, Yoo SR, et al. Antifatigue effects of Panax ginseng C.A. Meyer: a randomised, double-blind, placebo-controlled trial. PLoS One. 2013;8(4):e61271.
- Bent S, Goldberg H, Padula A, Avins AL. Spontaneous bleeding associated with Ginkgo biloba: a case report and systematic review of the literature. J Gen Intern Med. 2005;20(7):657-661.
- National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH). Ginkgo. Fact sheet.
- สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา — ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร
💡 กำลังมองหาตัวช่วยดูแล? อ่านต่อ: อาหารเสริมบำรุงสมอง ยี่ห้อไหนดี เลือกอย่างไร 👉
