การตรวจระดับวิตามินดีในเลือด ที่โรงพยาบาลและแล็บทั่วไปทำ คือการวัด 25-hydroxyvitamin D [25(OH)D] ซึ่งเป็นรูป “สะสม” ของวิตามินดีที่ตับสร้างจากวิตามินดีที่ได้จากแดด อาหาร และอาหารเสริม ไม่ใช่การวัดวิตามินดี 3 ที่กินเข้าไป และไม่ใช่การวัด แคลซิไตรออล [1,25(OH)2D] ซึ่งเป็นรูปออกฤทธิ์ที่ไตสร้างและร่างกายควบคุมให้คงที่จนบอกภาวะขาดไม่ได้ ผลเลือดจะรายงานเป็น ng/mL หรือ nmol/L ซึ่งต่างกันประมาณ 2.5 เท่า และตัวเลขเดียวกันอาจถูกจัดเป็น “พอ” หรือ “ไม่พอ” ต่างกันขึ้นกับว่าแล็บใช้เกณฑ์ของสถาบันใด บทความนี้อธิบายว่าแล็บตรวจอะไร อ่านค่าอย่างไร ทำไมเกณฑ์ไม่เท่ากัน ใครควรตรวจ ตรวจซ้ำเมื่อไร และข้อควรรู้เมื่อกินอาหารเสริมอยู่ก่อนตรวจ เพื่อให้คุยกับแพทย์ได้ตรงประเด็น ไม่ใช่เพื่อแปลผลและปรับขนาดเอง
ต่ำกว่าที่ควรและสมควรดูแล
แต่ Endocrine Society 2011 ถือว่ายังไม่พอ
และแคลเซียมในเลือดสูง
บล็อกนี้มีบทความ วิตามินดีเท่าไรถึงพอ · สัญญาณขาดวิตามินดี · วิตามินดีกินเกินอันตรายไหม · ตากแดดได้วิตามินดีพอไหม แล้ว บทความนี้เจาะเฉพาะ “ใบผลเลือด” · เรื่องแรกคือแล็บตรวจอะไร และทำไมไม่ตรวจรูปออกฤทธิ์ · เรื่องที่สองคือตารางเกณฑ์อ่านค่าสองหน่วย · เรื่องที่สามคือทำไมสถาบันตัดเกณฑ์ไม่เท่ากัน · เรื่องที่สี่คือทำไมคนไทยค่าต่ำทั้งที่แดดจัด · เรื่องที่ห้าคือใครควรตรวจ ตรวจซ้ำเมื่อไร และข้อควรรู้ก่อนตรวจ · เรื่องสุดท้ายคือสิ่งที่ค่าเลือดบอกไม่ได้และใครต้องระวัง
1 แล็บตรวจอะไร: ทำไมวัด 25(OH)D ไม่วัดวิตามินดีตัวจริง
วิตามินดีเดินทางเป็นสามขั้น ขั้นแรก ผิวสร้างวิตามินดี 3 จากแสง UVB หรือได้จากอาหาร/อาหารเสริม (D2 หรือ D3) ขั้นสอง ตับเปลี่ยนเป็น 25(OH)D ซึ่งอยู่ในเลือดนานด้วยครึ่งชีวิต 2–3 สัปดาห์ และปริมาณแปรตามที่ได้รับจริง ขั้นสาม ไตเปลี่ยน 25(OH)D เป็นแคลซิไตรออล รูปออกฤทธิ์ที่มีครึ่งชีวิตเพียงไม่กี่ชั่วโมง และถูกฮอร์โมนพาราไทรอยด์ควบคุมให้คงที่ แม้ร่างกายจะขาดวิตามินดีค่าแคลซิไตรออลก็อาจปกติหรือสูงด้วยซ้ำ (อ่าน วิตามินดี 3 vs แคลซิไตรออล)
- 25(OH)D จึงเป็นตัวชี้วัดมาตรฐาน ที่ IOM, Endocrine Society และ NIH ODS ใช้ตรงกัน เพราะสะท้อนทั้งที่ได้จากแดดและที่กิน
- ชุดตรวจต่างกันให้ค่าต่างกันได้: วิธีอิมมูโนแอสเสย์ที่แล็บส่วนใหญ่ใช้ กับวิธี LC-MS/MS ที่เป็นมาตรฐานอ้างอิง อาจให้ค่าต่างกันได้ 10–20% จึงควรตรวจซ้ำที่แล็บเดียวกันเมื่อต้องเทียบก่อน–หลัง
- “Total 25(OH)D” คือผลรวมของ 25(OH)D2 และ 25(OH)D3 ถ้ากินวิตามินดี 2 แล้วแล็บวัดเฉพาะ D3 ค่าอาจต่ำเกินจริง (ความต่างของสองรูปอ่านที่ วิตามิน D2 vs D3)
- ไม่ต้องอดอาหาร ก่อนตรวจ 25(OH)D แต่ถ้าตรวจพร้อมไขมันในเลือดก็ต้องอดตามปกติ
2 ตารางอ่านค่า: ng/mL กับ nmol/L และเกณฑ์ของสองสถาบันใหญ่
| ค่า 25(OH)D | ng/mL | nmol/L | IOM 2011 | Endocrine Society 2011 |
|---|---|---|---|---|
| ต่ำมาก | < 12 | < 30 | ขาด เสี่ยงต่อกระดูก | ขาด |
| ต่ำ | 12–19 | 30–49 | ไม่พอสำหรับบางคน | ขาด (< 20) |
| โซนเห็นต่าง | 20–29 | 50–74 | พอสำหรับร้อยละ 97.5 ของประชากร | ยังไม่พอ (insufficient) |
| เพียงพอ | 30–50 | 75–125 | พอ | พอ (แนะนำ 30–50 สำหรับผู้ป่วยกลุ่มเสี่ยง) |
| สูง | > 50 | > 125 | อาจเริ่มมีข้อกังวล | ยังอยู่ในช่วงที่ยอมรับได้ถึง 100 |
| เสี่ยงเป็นพิษ | > 150 | > 375 | พิษ มักร่วมกับแคลเซียมสูง | พิษ |
วิธีแปลงหน่วย: ng/mL × 2.5 ≈ nmol/L (ค่าจริง 2.496) ดังนั้น 20 ng/mL = 50 nmol/L และ 30 ng/mL = 75 nmol/L ใบผลเลือดของแล็บไทยส่วนใหญ่ใช้ ng/mL แต่แล็บที่อ้างอิงมาตรฐานยุโรปหรือออสเตรเลียมักใช้ nmol/L
3 ทำไมสถาบันตัดเกณฑ์ไม่เท่ากัน และแนวทาง 2024 เปลี่ยนอะไร
- IOM (2011) ตั้งเกณฑ์จากข้อมูลสุขภาพกระดูกของประชากรทั่วไป สรุปว่า 20 ng/mL เพียงพอสำหรับคนเกือบทั้งหมด และกำหนด RDA 600 IU (ผู้ใหญ่) ถึง 800 IU (อายุเกิน 70) โดยมี UL 4,000 IU ต่อวัน
- Endocrine Society (Holick 2011) เขียนสำหรับผู้ป่วยกลุ่มเสี่ยงในคลินิก จึงตั้งเป้าสูงกว่าที่ 30 ng/mL โดยอิงข้อมูลที่ฮอร์โมนพาราไทรอยด์เริ่มคงที่และการดูดซึมแคลเซียมดีที่สุดในช่วงนั้น
- Endocrine Society (Demay 2024) ปรับแนวทางใหม่ โดย ไม่แนะนำให้ตรวจ 25(OH)D เป็นประจำในผู้ใหญ่สุขภาพดีทั่วไป และไม่กำหนดเป้าตัวเลขเดียวสำหรับทุกคน เน้นการเสริมตามปริมาณที่แนะนำในกลุ่มที่ได้ประโยชน์ชัด (เช่น ผู้สูงอายุ หญิงตั้งครรภ์ ผู้ที่มีภาวะก่อนเบาหวาน) มากกว่าการไล่ตามค่าเลือด
- ความหมายสำหรับคนทั่วไป: ถ้าค่าอยู่ 20–29 ng/mL และไม่มีโรคประจำตัว แพทย์หลายคนจะถือว่าพอหรือแนะนำปรับพฤติกรรม ถ้ามีโรคกระดูก ดูดซึมไขมันผิดปกติ หรือกินยาที่รบกวนวิตามินดี แพทย์มักตั้งเป้าสูงกว่า การแปลผลจึงต้องดูที่ “คนไข้” ไม่ใช่แค่ตัวเลข
4 ทำไมคนไทยค่าต่ำทั้งที่แดดจัด
- ข้อมูลไทย: การสำรวจสุขภาพประชากรไทย (Chailurkit 2011) พบว่าภาวะวิตามินดีไม่เพียงพอพบได้บ่อย โดยเฉพาะในผู้หญิง คนในเขตเมือง และกรุงเทพฯ สูงกว่าชนบทชัดเจน ซึ่งขัดกับความคาดหวังเรื่องประเทศแดดจัด
- พฤติกรรมหลบแดด: ทำงานในร่ม เดินทางในรถ ใช้ครีมกันแดด ร่ม เสื้อแขนยาว และความนิยมผิวขาว ทำให้ผิวโดน UVB น้อยมาก (อ่าน ตากแดดได้วิตามินดีพอไหม และ ทำงานในร่มทั้งวัน กินอะไรดี)
- สีผิวและอายุ: เมลานินมากกว่าและผิวที่อายุมากขึ้นสร้างวิตามินดีจากแดดได้ช้ากว่า
- น้ำหนักตัว: วิตามินดีละลายในไขมัน คนที่มีไขมันสะสมมากจะมีค่าในเลือดต่ำกว่าเมื่อได้รับปริมาณเท่ากัน
- ยา: ยากันชักบางชนิด สเตียรอยด์ และยาลดการดูดซึมไขมัน เร่งการสลายหรือลดการดูดซึมวิตามินดี
- อาหาร: อาหารไทยทั่วไปมีวิตามินดีน้อย แหล่งหลักคือปลาทะเลที่มีไขมัน ไข่แดง และนม/ซีเรียลที่เสริมวิตามินดี ซึ่งคนไทยกินไม่สม่ำเสมอ
นั่นคือเหตุผลที่ค่า 15–25 ng/mL พบบ่อยในคนทำงานออฟฟิศไทยที่ดูสุขภาพดี และทำไมการ “ไปตากแดด” อย่างเดียวจึงมักไม่พอสำหรับคนที่ใช้ชีวิตแบบนี้
5 ใครควรตรวจ ตรวจซ้ำเมื่อไร และข้อควรรู้ก่อนตรวจ
- กลุ่มที่แนวทางส่วนใหญ่แนะนำให้ตรวจ: ผู้ที่มีกระดูกบางหรือกระดูกหักจากแรงไม่มาก ผู้สูงอายุที่หกล้มบ่อย ผู้ที่มีโรคดูดซึมไขมันผิดปกติหรือเคยผ่าตัดกระเพาะ โรคไตหรือตับเรื้อรัง ผู้ที่กินยากันชัก/สเตียรอยด์นาน และผู้ที่มีอาการสงสัยขาด (อ่าน สัญญาณขาดวิตามินดี)
- คนสุขภาพดีทั่วไป: แนวทาง 2024 ไม่แนะนำให้ตรวจเป็นประจำ แต่ถ้าสงสัยและต้องการตรวจ ควรทำพร้อมตั้งคำถามกับแพทย์ว่าผลจะเปลี่ยนการดูแลอย่างไร
- ตรวจซ้ำเมื่อไร: หลังเริ่มเสริมหรือปรับขนาด ควรรออย่างน้อย 8–12 สัปดาห์ เพราะ 25(OH)D ใช้เวลาประมาณ 3 เดือนกว่าจะเข้าสู่ระดับคงที่ใหม่ การตรวจเร็วกว่านั้นให้ภาพที่ยังไม่นิ่ง
- ฤดูกาลและเวลา: ค่าเดือนที่ฝนตกต่อเนื่องมักต่ำกว่าหน้าร้อน ควรบันทึกเดือนที่ตรวจไว้เทียบกัน
- แจ้งอาหารเสริมทุกตัว: วิตามินรวม น้ำมันตับปลา แคลเซียมสูตรผสม และผลิตภัณฑ์วิตามินดีทุกรูป (รวมรูปลิโพโซมที่ฉลากระบุเป็น มก.) ต้องแจ้งแพทย์ เพื่อให้แปลผลและคำนวณปริมาณที่ได้รับรวมได้ถูก (เรื่องรูปแบบการกินอ่านที่ วิตามินดี ทุกวัน vs รายสัปดาห์ และ วิตามินดี กินตอนไหน)
- ตรวจอะไรร่วมด้วย: แพทย์มักตรวจแคลเซียม ฟอสเฟต และบางครั้งฮอร์โมนพาราไทรอยด์หรือครีอะตินีนร่วม เพื่อประเมินภาพรวมกระดูกและความปลอดภัยก่อนให้วิตามินดีขนาดสูง
6 สิ่งที่ค่าเลือดบอกไม่ได้ และใครต้องระวัง
- ค่าเลือดบอกปริมาณ ไม่บอกผลลัพธ์: ค่าที่ “พอ” ไม่ได้การันตีกระดูกแข็งแรง และค่าที่ “ต่ำ” ไม่ได้แปลว่าอาการเพลียหรือปวดเมื่อยมาจากวิตามินดี อาการเหล่านี้มีสาเหตุอื่นได้มากและต้องให้แพทย์ประเมิน
- แมกนีเซียมเกี่ยวด้วย: เอนไซม์ที่เปลี่ยนวิตามินดีทุกขั้นต้องใช้แมกนีเซียม คนที่แมกนีเซียมต่ำอาจเสริมวิตามินดีแล้วค่าขึ้นช้า (อ่าน ทำไมวิตามินดีต้องมีแมกนีเซียม)
- ค่าสูงไม่ใช่เรื่องดี: งานสังเกตการณ์หลายชิ้นพบความสัมพันธ์รูปตัว U คือค่าสูงมากก็สัมพันธ์กับผลเสียบางอย่าง IOM จึงตั้งข้อกังวลที่เกิน 50 ng/mL และพิษชัดเมื่อเกิน 150 ng/mL ร่วมกับแคลเซียมสูง (อ่าน วิตามินดีกินเกินอันตรายไหม)
- ขนาดสูงเป็นเรื่องของแพทย์: ค่าต่ำกว่า 12 ng/mL หรือมีโรคกระดูก แพทย์ไทยมักสั่งวิตามินดี 2 หรือดี 3 ขนาด 20,000–60,000 IU รายสัปดาห์เป็นยา ซึ่งต้องติดตามเลือด ไม่ใช่สิ่งที่ซื้ออาหารเสริมมากินแทนได้
- ผู้ที่กินวิตามินเค 2 ร่วมกับยาวาร์ฟาริน หรือมีภาวะแคลเซียมสูง ต่อมพาราไทรอยด์ทำงานเกิน หรือโรคซาร์คอยด์ ต้องให้แพทย์กำหนดทุกอย่างเกี่ยวกับวิตามินดี (อ่าน วิตามิน K2 คืออะไร และ วิตามินดี 3 คืออะไร)
สอบถามรายละเอียดสูตรได้ที่ LINE @blb.co.th หรือโทร 062-353-9895
7 คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
ตรวจวิตามินดีในเลือด ตรวจอะไร?
ตรวจ 25-hydroxyvitamin D [25(OH)D] ซึ่งเป็นรูปสะสมที่ตับสร้าง สะท้อนวิตามินดีที่ได้จากแดด อาหาร และอาหารเสริมในช่วง 2–3 สัปดาห์ที่ผ่านมา ไม่ใช่รูปออกฤทธิ์ที่ไตสร้าง
ค่าวิตามินดีเท่าไรถึงเรียกว่าขาด?
ต่ำกว่า 20 ng/mL (50 nmol/L) ทุกสถาบันถือว่าควรดูแล และต่ำกว่า 12 ng/mL ถือว่าขาดชัด ส่วนช่วง 20–29 ng/mL IOM ถือว่าพอสำหรับคนทั่วไป แต่ Endocrine Society 2011 ถือว่ายังไม่พอ
ng/mL กับ nmol/L แปลงกันยังไง?
คูณ ng/mL ด้วยประมาณ 2.5 จะได้ nmol/L เช่น 20 ng/mL ≈ 50 nmol/L และ 30 ng/mL ≈ 75 nmol/L
ต้องอดอาหารก่อนตรวจวิตามินดีไหม?
ไม่จำเป็นสำหรับ 25(OH)D แต่ถ้าตรวจไขมันในเลือดพร้อมกันต้องอดอาหารตามที่แล็บกำหนด และควรแจ้งอาหารเสริมทุกตัวที่กินอยู่
เริ่มเสริมวิตามินดีแล้ว ควรตรวจซ้ำเมื่อไร?
อย่างน้อย 8–12 สัปดาห์หลังเริ่มหรือปรับขนาด เพราะระดับ 25(OH)D ใช้เวลาประมาณ 3 เดือนกว่าจะคงที่ และควรตรวจที่แล็บเดียวกันเพื่อเทียบได้
ทำไมคนไทยถึงขาดวิตามินดีทั้งที่แดดแรง?
เพราะหลบแดดเกือบทั้งวัน ทำงานในร่ม ใช้ครีมกันแดดและเสื้อผ้าปิด บวกกับอาหารไทยมีวิตามินดีน้อย การสำรวจของไทยพบภาวะไม่เพียงพอบ่อยในผู้หญิงและคนในเมือง
ค่าวิตามินดีสูงเกินได้ไหม?
ได้ จากการกินขนาดสูงหรือซ้อนหลายผลิตภัณฑ์ IOM ตั้งข้อกังวลเมื่อเกิน 50 ng/mL และพิษชัดเมื่อเกิน 150 ng/mL ร่วมกับแคลเซียมในเลือดสูง แสงแดดไม่ทำให้เกิดพิษเพราะผิวมีกลไกหยุดสร้างเอง
- ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา — ไม่มีผลในการป้องกัน บำบัด หรือรักษาโรค เป็นเพียงตัวช่วยดูแลสุขภาพ
- บทความนี้อธิบายวิธีอ่านค่าเพื่อให้คุยกับแพทย์ได้เข้าใจ ไม่ใช่คู่มือแปลผลเลือดด้วยตัวเองหรือคำนวณขนาดวิตามินดีกินเอง · เกณฑ์ตัดค่าต่างกันตามสถาบันและชุดตรวจ แพทย์จะพิจารณาร่วมกับอาการ โรคประจำตัว และยาที่กิน · วิตามินดีในผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ได้รักษาโรคกระดูกพรุนและไม่ใช่ยา
- ต้องบวกปริมาณสารตัวเดียวกันจากทุกผลิตภัณฑ์ที่กินอยู่ รวมทั้งวิตามินรวม นมผง และเครื่องดื่มเสริมสารอาหาร เพราะคนส่วนใหญ่ที่ได้รับเกินไม่ได้ตั้งใจ แต่เกิดจากการกินซ้อนโดยไม่รู้ตัว
- ผู้มีโรคประจำตัวหรือกินยาประจำ ควรปรึกษาแพทย์/เภสัชกรก่อนใช้ เพราะอาจมีปฏิกิริยาระหว่างกัน
- สตรีมีครรภ์และให้นมบุตร ควรปรึกษาแพทย์ก่อน
- ไม่ใช้แทนยาที่แพทย์สั่ง และห้ามหยุดยาเองในทุกกรณี
- คลื่นไส้อาเจียนต่อเนื่อง กระหายน้ำและปัสสาวะบ่อยผิดปกติ ท้องผูกรุนแรง สับสน อ่อนเพลียมาก หรือปวดเอวร้าวลงขาหนีบ ในผู้ที่กินวิตามินดีขนาดสูงหรือซ้อนหลายผลิตภัณฑ์ คือลักษณะของแคลเซียมในเลือดสูง ต้องหยุดและพบแพทย์ทันทีพร้อมนำฉลากทุกตัวไปด้วย · ปวดกระดูกทั่วตัว กล้ามเนื้ออ่อนแรงจนขึ้นบันไดลำบาก กระดูกหักจากแรงไม่มาก หรือผลตรวจพบค่าต่ำกว่า 10–12 ng/mL ต้องให้แพทย์ดูแลและสั่งการรักษา ไม่ใช่เรื่องที่ซื้ออาหารเสริมมากินเองตามบทความ
อ้างอิง
- Institute of Medicine. Dietary Reference Intakes for Calcium and Vitamin D. National Academies Press; 2011.
- Holick MF, Binkley NC, Bischoff-Ferrari HA, et al. Evaluation, treatment, and prevention of vitamin D deficiency: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2011;96(7):1911-1930.
- Demay MB, Pittas AG, Bikle DD, et al. Vitamin D for the prevention of disease: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2024;109(8):1907-1947.
- National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Vitamin D — Fact Sheet for Health Professionals.
- Chailurkit LO, Aekplakorn W, Ongphiphadhanakul B. Regional variation and determinants of vitamin D status in sunshine-abundant Thailand. BMC Public Health. 2011;11:853.
- Nimitphong H, Holick MF. Vitamin D status and sun exposure in Southeast Asia. Dermatoendocrinol. 2013;5(1):34-37.
- Ross AC, Manson JE, Abrams SA, et al. The 2011 report on dietary reference intakes for calcium and vitamin D from the Institute of Medicine: what clinicians need to know. J Clin Endocrinol Metab. 2011;96(1):53-58.
- Sempos CT, Heijboer AC, Bikle DD, et al. Vitamin D assays and the definition of hypovitaminosis D: results from the First International Conference on Controversies in Vitamin D. Br J Clin Pharmacol. 2018;84(10):2194-2207.
- สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา — ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร
💡 กำลังมองหาตัวช่วยดูแล? อ่านต่อ: วิตามินดี ยี่ห้อไหนดี เลือกอย่างไรให้พอดีกับร่างกาย 👉
